Άγιος Θωμάς Ακινάτης (1225-1274)

ΣΧΟΛΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

Προ - Κλασσικοί Οικονομολόγοι

Οι Αρχαίοι και οι Σχολαστικοί

Ο Άγιος Θωμάς Ακινάτης, γνωστός και ως Θωμάς του Ακουΐν ή Ακουΐνο, γεννήθηκε περίπου το 1225 και πέθανε στις 7 Μαρτίου του 1274. Υπήρξε ιταλός ιερέας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και εντάχθηκε στο Τάγμα των Δομινικανών μοναχών, όπου και διακρίθηκε ως σημαντικός φιλόσοφος και θεολόγος, εκπρόσωπος της σχολής του σχολαστικισμού. Αναφέρεται ακόμη ως Doctor Angelicus και Doctor Universalis, δηλαδή Αγγελικός Δάσκαλος και Παγκόσμιος Δάσκαλος. Το πλούσιο θεολογικό και φιλοσοφικό του έργο επηρέασε σημαντικά τη Δυτική σκέψη, ένα μεγάλο μέρος μάλιστα της μοντέρνας φιλοσοφίας προέκυψε μέσω της πολεμικής που δημιούργησε το έργο του, ιδιαίτερα στους τομείς της ηθικής, του φυσικού νόμου και της πολιτικής θεωρίας.


Ο Άγιος Θωμάς Ακινάτης ήταν ένας από τους μελετητές εκείνους, που δημιούργησε τη μελέτη των οικονομικών, και κύριο μέλημά τους ήταν τοκογλυφία. Την εποχή αυτή η οικονομική σκέψη κυριαρχείται από τα ευρύτερα κοινωνικά και θρησκευτικά ζητήματα που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ψυχολογία του μεσαιωνικού βίου γενικότερα. Το βασικό ενδιαφέρον στρέφεται λοιπόν στο θέμα της "δίκαιης τιμής" και της σκοπιμότητας (ορθότητας) του τόκου. Με πιο απλά λόγια, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στο πώς πρέπει να συμπεριφέρονται οι άνθρωποι στην οικονομική τους δραστηριότητα στα πλαίσια μιας ευρύτερης αντίληψης για την κοινωνία.

Ο Άγιος Θωμάς, όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης υποστήριζε ότι «για να ζήσουν από την τοκογλυφία είναι εξαιρετικά αφύσικο». Ο Άγιος Θωμάς Ακινάτης υποστήριξε πως η λειτουργία των χρηματών είναι η μέτρηση των καρπών της οικονομικής δραστηριότητας - είναι ένα μέσο συναλλαγών. Τα χρήματα είναι ένα μέτρο των πραγμάτων που πωλούνται - είναι ένα κατάστημα της αξίας. Αλλά τα χρήματα, και αυτά τα ίδια, δεν δημιουργούν τους καρπούς της οικονομικής δραστηριότητας.

Το χρήμα δεν είναι το ίδιο εμπόρευμα που μπορεί να πωληθεί. Ο Ακινάτης ουσιαστικά είπε ότι τα χρήματά σας, από τη στιγμή που τα δαπανάται έχουν εξαντληθεί. Υποστήριζε, ότι ήταν ηθικά λάθος για κάποιον να πουλήσει ένα κέικ, να χρεώσει για το κέικ, και στη συνέχεια να χρεώσει ξανά το άτομο να φάει πραγματικά το κέικ. Αυτό ήταν διπλή τιμολόγηση ή κλοπή. Ο Ακινάτης υποστήριξε επίσης ότι η τοκογλυφία ήταν μια μέθοδος πώλησης χρόνου - δηλαδή επι τοκογλυφίας, που πρέπει να καταβληθεί με την ενέργεια και το χρόνο του δανειολήπτη. Αλλά ο χρόνος ανήκε μόνο στο Θεό, έτσι δεν ήταν μόνο τοκογλυφία, αλλά ένα είδος κλοπής.

Άνταμ Σμιθ (16 Ιουνίου 1723 - 17 Ιουλίου 1790)

ΣΧΟΛΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

Κλασσικοί Οικονομολόγοι

O Άνταμ Σμιθ ήταν Σκωτσέζος οικονομολόγος και ηθικός φιλόσοφος. Επίσης θεωρείται ένας απο τους πρωτοπόρους της πολιτικής οικονομίας. Ένας απο τους κύριους εκπροσώπους του σκοτσέζικου διαφωτισμού, ο Σμιθ είναι ο συγγραφέας των έργων "Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων" και "Μια έρευνα της φύσης και των αιτιών του πλούτου των εθνών", με το δεύτερο να αναφέρεται συνήθως απλά ως "Ο Πλούτος των Εθνών" και να θεωρείται ως το κύριο έργο του Σμιθ καθώς και το πρώτο μοντέρνο έργο πάνω στα Οικονομικά.

Ο Άνταμ Σμιθ θεωρείται απο πολλούς ο πατέρας των σύγχρονων οικονομικών. Το έργο του Ο Πλούτος των Εθνών υπήρξε μία από τις πρώτες προσπάθειες να μελετηθεί η ιστορική ανάπτυξη της βιομηχανίας και του εμπορίου στην Ευρώπη. Αυτό το έργο βοήθησε στη δημιουργία της σύγχρονης ακαδημαϊκής πειθαρχίας των οικονομικών και παρέσχε μία από τις πιο γνωστές διανοητικές δικαιολογήσεις του ελεύθερου εμπορίου, του καπιταλισμού και του ελευθερισμού.

Η Αόρατος Χείρ είναι μια μεταφορά που χρησιμοποίησε ο Άνταμ Σμιθ για να περιγράψει την αρχή της “πεφωτισμένης ιδιοτέλειας”. Σήμερα αυτή η αρχή συνδέεται με τον ψυχολογικό εγωισμό. Στον «Πλούτο των Εθνών», ο Άνταμ Σμιθ ισχυρίζεται ότι, μέσα στο σύστημα του καπιταλισμού , ένα άτομο που δρα για το προσωπικό του συμφέρον τείνει να προωθεί και το συμφέρον της κοινότητας του. Αυτήν την αρχή την απέδωσε στον κοινωνικό μηχανισμό που αποκαλούσε Αόρατη Χείρα.

Κάθε άτομο αναγκαστικά εργάζεται για να καταστήσει τα ετήσια έσοδα της κοινωνίας όσο περισσότερα μπορεί. Γενικά δεν επιδιώκει να προωθήσει το κοινό συμφέρον, ούτε γνωρίζει πόσο πολύ το προάγει... Προτιμώντας την υποστήριξη της δικής του εργατικότητας παρά της ξένης, επιδιώκει μονάχα την δική του ασφάλεια και κατευθύνοντας αυτή την εργατικότητα κατά τέτοιο τρόπο ώστε το προϊόν της να έχει την μεγαλύτερη δυνατή αξία, επιδιώκει μονάχα το δικό του συμφέρον, και σε αυτήν όπως και άλλες περιπτώσεις, καθοδηγείται από ένα αόρατο χέρι να επιδιώξει έναν σκοπό που δεν αποτελούσε μέρος των προθέσεων του. Επιδιώκοντας το δικό του συμφέρον συχνά προωθεί αυτό της κοινωνίας πιο αποτελεσματικά απ' ότι όταν πραγματικά επιδιώκει να το προωθήσει.

Ο Σμιθ χρησιμοποιεί την μεταφορά μέσα στο πλαίσιο ενός επιχειρήματος ενάντια στον προστατευτισμό και την κυβερνητική ρύθμιση των αγορών, αλλά βασίζεται σε γενικές αρχές που αναπτύχθηκαν από τους Mandeville, Butler, Shaftesbury, και Francis Hutcheson.

Σύμφωνα με τον Σμιθ υπάρχουν έξι ψυχολογικά κίνητρα που συνδυάζονται σε κάθε άτομο έτσι ώστε να προάγει το κοινό καλό. Στην «Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων», λέει: Δρώντας σύμφωνα με τις επιταγές των ηθικών μας λειτουργιών, αναγκαστικά επιδιώκουμε τον πιο αποτελεσματικό τρόπο για να προωθήσουμε την ευτυχία της ανθρωπότητας. Ένα σύγχρονο παράδειγμα ενός τέτοιου φαινομένου είναι το τεραστίων διαστάσεων κοινωνικό όφελος που δημιουργεί η διάδοση των υπολογιστών αγαθά που παρήχθησαν κυρίως από ανθρώπους που προσπαθούν να μεγιστοποιήσουν το οικονομικό τους κέρδος. Αυτοί οι παραγωγοί δεν κατασκεύασαν τους υπολογιστές για χάρη της ανθρωπότητας ούτε από αλτρουιστική επιθυμία για να προάγουν την συλλογική περιουσία της κοινωνίας. Κάθε κοινωνικό όφελος που προέκυψε λοιπόν, σύμφωνα με την θεωρία του Σμιθ, είναι απλά επακόλουθο της προσπάθειας τους για προσωπική ανταμοιβή.

Αντίθετα με τις συνηθισμένες παρανοήσεις, ο Σμιθ δεν ισχυρίστηκε ότι όλες οι ιδιοτελείς εργασίες αναγκαστικά ωφελούν την κοινωνία, ή ότι όλα τα δημόσια αγαθά παράγονται μέσω ιδιοτελούς εργασίας. Υπέδειξε όμως ότι σε μια ελεύθερη αγορά, οι άνθρωποι συνήθως, τείνουν να παράγουν αγαθά που επιθυμούν οι γείτονες τους. Η Τραγωδία των Κοινών είναι ένα παράδειγμα στο οποίο η ιδιοτέλεια τείνει να παράγει ένα ανεπιθύμητο αποτέλεσμα.

Πέραν τούτου, ο καπιταλισμός θα μπορούσε να πει κανείς ότι παρέχει πολυάριθμες ευκαιρίες για την μεγιστοποίηση του κέρδους κάποιου εις βάρος (παρά εις όφελος) των άλλων. Η καπνοβιομηχανία συχνά αναφέρεται ως ένα τέτοιο καλό παράδειγμα: η πώληση τσιγάρων και άλλων προϊόντων καπνού σίγουρα είναι προσοδοφόρα, όμως οι κριτικοί της βιομηχανίας αρνούνται ότι τα κοινωνικά οφέλη (την ευχαρίστηση που συνδέεται με το κάπνισμα, την συντροφικότητα, το αίσθημα ότι οι καταναλωτές κάνουν κάτι εξεζητημένο, cool κτλ) μπορούν να ξεπεράσουν τα κοινωνικά κόστη.

Από τον καιρό του Σμιθ, η αρχή του αόρατου χεριού έχει ενσωματωθεί περαιτέρω στην οικονομική θεωρία. Ο Leon Walras ανέπτυξε ένα μοντέλο γενικής ισορροπίας τεσσάρων εξισώσεων που καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το ατομικό προσωπικό συμφέρον που δρα σε μια ανταγωνιστική αγορά παράγει τις μοναδικές συνθήκες κάτω από τις οποίες η ολική ωφέλεια μιας κοινωνίας μεγιστοποιείται. Ο Vilfredo Pareto χρησιμοποίησε ένα γράφημα κουτιού edgeworth για να δείξει μια παρόμοια κοινωνική αποτελεσματικότητα.

Ο Von Mises, στην «Ανθρώπινη Δράση» ισχυρίζεται ότι ο Σμιθ πίστευε πως το αόρατο χέρι ήταν ουσιαστικά το χέρι του Θεού. Επίσης επισήμανε ότι αυτό δεν αποτελούσε κριτική, δεδομένου ότι η αλήθεια του αόρατου χεριού αποδείχτηκε μεσω κοσμικών (secular) συλλογισμών και όχι βάση κάποιας μεταφυσικής ή θρησκευτικής πίστης.

Το αόρατο χέρι θεωρείται παραδοσιακά ως μια αρχή των οικονομικών, αλλά όπως έδειξε ο Robert Nozick στο «Αναρχία, Κράτος και Ουτοπία» ουσιαστικά η ίδια αρχή υπάρχει και σε διάφορους άλλους τομείς της ακαδημαϊκής πραμάτειας κάτω από διαφορετικά ονόματα, όπως η Δαρβίνεια Φυσική Επιλογή, την οποία στην συνέχεια ο Daniel Dennett υποστήριξε στο βιβλίο «Η Επικίνδυνη Ιδέα του Δαρβίνου» αντιπροσωπεύει ένα “καθολικό οξύ” που, μπορεί να εφαρμοστεί σε διάφορους φαινομενικά ανόμοιους τομείς της φιλοσοφικής έρευνας (συνείδηση και ελεύθερη βούληση).

Ο Ανταμ Σμιθ είναι ο πρώτος οικονομολόγος - φιλόσοφος που επισήμανε τις αρχές βάσει των οποίων λειτουργεί μέχρι σήμερα η οικονομία της αγοράς και ο πρώτος που εγκαινίασε ουσιαστικά την επιστήμη της Πολιτικής Οικονομίας, αφού ήταν από τους πρώτους που συνέδεσαν τη λειτουργία της οικονομίας, με τη λειτουργία του κράτους και της κοινωνίας.

Ο Ανταμ Σμιθ θεωρείται μέχρι σήμερα από οπαδούς και αντιπάλους αξεπέραστος. Η βασική αρχή που διέπει το έργο του «Ο πλούτος των εθνών» είναι ότι η εργασία είναι η μοναδική πηγή ευημερίας ενός έθνους. Ο Σμιθ, επηρεασμένος από τον ανερχόμενο καπιταλισμό του 18ου αιώνα στην Αγγλία και τις αμερικανικές αποικίες, ήταν απο τους πρώτους που έδωσαν έμφαση στη σπουδαιότητα του ιδιώτη - επιχειρηματία, στα πλεονεκτήματα του ελεύθερου εμπορίου και που τάχθηκαν κατά της πολιτικής των κρατικών παρεμβάσεων, πιστεύοντας απόλυτα στο «λεσέ φερ, λεσέ πασέ» και την ικανότητα των δυνάμεων της αγοράς να επιτυγχάνουν την απαραίτητη κοινωνική ισορροπία.

Αυτό μάλιστα το σκέλος των θεωριών του ήταν που τον έκανε και διάσημο ανά τους αιώνες και ιδιαίτερα στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν η σκληρή και πολύ διαφορετική πραγματικότητα από αυτήν της εποχής του είχε αρχίσει να κάνει επιτακτική την ανάγκη κάποιας μορφής κρατικής παρέμβασης, για να απαλυνθούν οι αλγεινές επιπτώσεις της ξέφρενης καπιταλιστικής ανάπτυξης.

Ο Σμιθ επανήλθε στην επικαιρότητα τη δεκαετία του '70, όταν οι οπαδοί του νεοφιλελευθερισμού μετέτρεψαν την απελευθέρωση των αγορών και τις ιδιωτικοποιήσεις σε βασικό μοχλό των πολιτικών τους επιδιώξεων.

Αναμφισβήτητα πάντως ο Σμιθ τριακόσια χρόνια σχεδόν μετά τη γέννησή του, παραμένει επίκαιρος. Γεννήθηκε το 1723 στην πόλη Κερκόντι στην κομητεία Φάιφ της Σκοτίας. Το 1751 έγινε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γλασκόβης και το 1776 μετακόμισε στο Λονδίνο, όπου εξέδωσε το διάσημο μέχρι σήμερα βιβλίο του «Ο πλούτος των εθνών», το οποίο δούλευε για περίπου δέκα χρόνια.

Στο έργο του Σμιθ αντικατοπτρίζεται η ιδεαλιστική εικόνα της πρώιμης καπιταλιστικής ανάπτυξης στη Βρετανία, εικόνα πολύ διαφορετική από αυτήν που θα ανακαλύψουν λίγα χρόνια αργότερα, με την εξέλιξη της βιομηχανικής επανάστασης, σοσιαλιστές όπως ο Φουριέ και άλλοι, οι οποίοι θα θέσουν και τις βάσεις για την ανάπτυξη του σοσιαλιστικού και εργατικού κινήματος στα τέλη του 19ου αιώνα.


Με δυό λόγια για τον Σμιθ το όφελος αυτών που κατέχουν τα πλουτοπαραγωγικά μέσα, γίνεται αυτομάτως και όφελος των υπολοίπων μελών της κοινωνίας που καρπώνονται «τον πλούτο των εθνών».

Χάουαρντ Φίλιπς Λάβκραφτ: Ο συγγραφέας του Τρόμου.

Ο Χ. Φ. Λάβκραφτ γεννήθηκε στις 20 Αυγούστου 1890 στο Πρόβιντενς του Ρόουντ Άιλαντ. Πέρασε τα περισσότερα χρόνια του ολότελα αποκομμένος από τον κόσμο και την εποχή στην οποία ζούσε. Πέθανε το 1937 σε ηλικία 47 χρονών. Υπήρξε αφοσιωμένος μελετητής των αρχαιοτήτων της πόλης του και ίσως η καταγωγή του να του έδωσε τη φυσική τάση που τον έκανε αγγλόφιλο για όλη του τη ζωή.

Η υγεία του τα πρώτα χρόνια δεν ήταν πολύ σταθερή, έτσι τα πέρασε προστατευόμενος μέσα στην οικογένεια, ενώ η μερική αυτή ανικανότητά του, του επέτρεψε να διαβάζει συνέχεια. Σαν αποτέλεσμα, το ευαίσθητο, ονειροπόλο παιδί, δημιούργησε πολύ νωρίς έναν παράξενο δικό του κόσμο, στοιχειωμένο από τα πλάσματα της φαντασίας του. Μεγάλο μέρος των μυθιστορημάτων του που ανήκε στο βασίλειο του υπερφυσικού, αναπτύχθηκε απ' αυτόν τον κόσμο.

Από πολύ μικρός έδωσε δείγματα της ποιητικής του ικανότητας και σε ηλικία 15 χρονών έγραψε το πρώτο του διήγημα. Ο Λάβκραφτ σαν παιδί ήταν ντροπαλός ενώ σαν ενήλικας απόμακρος, σχεδόν απομονωμένος. Ήταν ψηλός, αδύνατος και συνήθως χλομός, παρ` όλο που είχε φωτεινά και πολύ ζωηρά μάτια. Το σαγόνι του προεξείχε. Ο χαρακτήρας του ήταν ευγενικός. Η συζήτησή του αποκάλυπτε ένα εκπληκτικά πλούσιο λεξιλόγιο και μια άμεση χρήση των λέξεων, γεγονός ολοφάνερο στα μυθιστορήματά του. Στις δύο δεκαετίες που διήρκεσε μόνο, η συγγραφική του ζωή, ο Λάβκραφτ έγινε δάσκαλος του μακάβριου και στην εποχή του δεν υπήρχε ισάξιος του στην Αμερική. Άρχισε να γράφει νωρίς αλλά δεν κατόρθωσε να δημοσιευτεί τίποτα σε κανένα περιοδικό ευρείας κυκλοφορίας.

Έχοντας Βρετανούς προγόνους, η φιλολογικές του επιρροές ήταν Βρετανικές μάλλον -του Άρθουρ Μάχεν και του Λόρδου Ντάνσανι κυρίως- και όχι οι Αμερικάνικες της γοτθικής παράδοσης του Πόε. Τα έργα του Λάβκραφτ δεν εκδόθηκαν ποτέ σε ευρεία κλίμακα όσο ζούσε και μόνο μια μικρή νουβέλα έκανε την εμφάνισή της τυπωμένη και δεμένη από έναν ερασιτέχνη αλλά ενθουσιώδη εκδότη. Περίπου 50 από τις ιστορίες του δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά και κυρίως στα: "Αλλόκοτες Ιστορίες", "Καταπληκτικές Ιστορίες", "Καταπληκτική Επιστημονική Φαντασία".

Το έργο του συγκεντρώθηκε σε ανθολογία στην πατρίδα του και στην Αγγλία, αλλά μόνο 2 χρόνια μετά τον θάνατο του εκδόθηκε από το "Αρκάμ Χάουζ" (που δημιουργήθηκε από τον Derleth σε συνεργασία με τον D. Wandrei, με σκοπό την αναδημοσίευση των έργων του Λάβκραφτ) μια ανθολογία με τίτλο "Ο Ξένος και άλλα", που περιείχε τις καλύτερες ιστορίες του και έγινε ένα από τα πιο πολύτιμα συλλεκτικά αντικείμενα στην Αμερική. Τον τόμο αυτό ακολούθησε το "Πέρα από τον Τοίχο του Ύπνου", "Μαρτζινάλια", "Κάποιος καραδοκεί στο Κατώφλι" (νουβέλα που τελείωσε ο Derleth) και "Κάτι για τις Γάτες και άλλα Κομμάτια", που όλα τους περιείχαν λιγότερο σημαντικά έργα.

Αν και οι πρώτες του εργασίες ήταν ιδιαίτερα φανταστικές, επηρεασμένες από τον Λόρδο Ντάνσανι, ο Λάβκραφτ στράφηκε γρήγορα σε θέματα κοσμικού τρόμου και πνευματικής φρίκης, στις αξιοσημείωτες ιστορίες του "Χρώμα από το Διάστημα", "Τρόμος στο Ντάνγουιτς", "Ψίθυροι στο Σκοτάδι" και άλλα.

Ανάμεσα σε αυτά εκείνη η μοναδική ιστορία τρόμου "Ποντίκια μέσα στους Τοίχους", που ίσως είναι η καλύτερη στο είδος της που γράφτηκε στην Αμερική το 1920. Λίγο χρόνο μετά την εμφάνιση των ιστοριών σε περιοδικά, άρχισε να φαίνεται καθαρά στο έργο του, το πρότυπο το οποίο έγινε αργότερα γνωστό ως "Μύθος του Κθούλου" και το οποίο πήρε το όνομα του από το "Κάλεσμα του Κθούλου" την πρώτη ιστορία που αποκαλύπτει καθαρά το σχέδιο του Λάβκραφτ.

Ο Λάβκραφτ έγραψε μόνο 3 μυθιστορήματα ανάμεσα σε πολλά διηγήματα και νουβέλες. Το πιο φιλόδοξο όμως απ` αυτά είναι "Η Περίπτωση τουΤσάρλς Ντέξτερ Ουόρντ" που γράφτηκε το 1927-1928 αλλά δεν δημοσιεύτηκε ως το 1941, όταν μια συντετμημένη έκδοσή του είδε το φώς της δημοσιότητας στο περιοδικό "Αλλόκοτες Ιστορίες". Ολόκληρο το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε το 1943 στο περιοδικό "Πέρα από τον Τοίχο του Ύπνου", από τότε δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην Αγγλία, ενώ στην Αμερική έγινε τυπική ταινία φρίκης με τον ηθοποιό Βίνσεντ Πράϊς στον κύριο ρόλο και είχε τον τίτλο: "Το στοιχειωμένο Παλάτι του Έντγκαρ Άλαν Πόε".

Δεύτερο σε μέγεθος είναι το μυθιστόρημα "Στα βουνά της Τρέλλας" που γράφτηκε το 1931 και προηγήθηκε του μεγαλύτερου μυθιστορήματος όσον αφορά ημερομηνίες έκδοσης, όπου κι εκεί δημοσιεύτηκε κάτι τι συντετμημένο.

Το τρίτο, με τίτλο "Η αναζήτηση ονείρων του άγνωστου Κάνταθ", είναι πολύ πιθανό να συνελήφθη σαν ιδέα και να γράφτηκε πολύ πρίν τ` άλλα μυθιστορήματα, κάπου στις αρχές του 1924-1925 αλλά αντίθετα από εκείνα τα μυθιστορήματα, προφανώς δεν αναθεωρήθηκε ποτέ.

Δεν αποτελεί μέρος του "Μύθου του Κθούλου" στον οποίο ανήκει τόσο "Η περίπτωση του Τσάρλς Ντέξτερ Ουόρντ" όσο και το "Στα βουνά της Τρέλλας" αλλά ορισμένες πλευρές του τις δανείστηκε από τον Μύθο. Ανήκει μάλλον σε μια προγενέστερη περίοδο του έργου του Λάβκραφτ όταν ήταν προφανώς κάτω από την επιρροή του Λόρδου Ντάνσανι.

Ένα υπέροχο μυαλό.

Ο Τζον Νας υπήρξε αιχμάλωτος του μυαλού του. Πέρασε τρεις δεκαετίες εγκλωβισμένος στον κόσμο της σχιζοφρένειας, εκεί όπου η φαντασία σμιλεύει την πραγματικότητα. Κατάφερε όμως να δαμάσει τις σκέψεις του. Βραβεύτηκε με το Νόμπελ Οικονομικών και επέστρεψε στην έρευνα. Τον συναντήσαμε στο γραφείο του, στο Πρίνστον, όπου στα 82 του χρόνια προσπαθεί να λύσει γρίφους μαθηματικών. Οι σειρήνες που τον καλούν στους λαβυρίνθους του παραλόγου δεν έχουν σωπάσει. Ο Νας όμως έχει μάθει να τις αγνοεί.

Το γραφείο του είναι πνιγμένο στη σκόνη. Χαρτιά σχηματίζουν λόφους, κούτες με βιβλία βυθίζονται στη μοκέτα και σε έναν μαυροπίνακα είναι γραμμένοι με κιμωλία μαθηματικοί τύποι τους οποίους δεν μπορώ να αναγνωρίσω. Μια ακαταστασία που δεν μαρτυρά τεμπελιά ή παραίτηση, αλλά δημιουργικότητα. Γιατί όταν το μυαλό παιδεύεται για λύσεις σε πολύπλοκα προβλήματα, δεν περισσεύει χρόνος για τα μικρά, τα καθημερινά, τα ανθρώπινα. Ο Τζον Νας κάθεται σε μια γαλάζια ξύλινη καρέκλα. Τα δάχτυλά του είναι μακριά και λεπτά, με μυτερά νύχια που λογικά δεν έχουν κοπεί εδώ και αρκετές βδομάδες. Φορά ένα πράσινο πουκάμισο και ένα λαδί παντελόνι που έχει ανεβάσει αρκετά πιο πάνω από τη μέση του. Με καλησπερίζει με δειλή φωνή και χαμογελά με παιδική αθωότητα. Μου μιλά ταξιδεύοντας σε συνειρμούς. Διακόπτει το λόγο του συχνά. Παύσεις αμήχανες. Κενά σιωπής και σκέψης. Δεν διστάζει να με κοιτάξει στα μάτια. Αλλά όχι για πολύ. Το βλέμμα του δραπετεύει μόλις συναντήσει το δικό μου.

Πριν από τριάντα χρόνια ο Νας φοβόταν να κοιτάξει κάποιον στα μάτια, τα μπροστινά του δόντια σάπιζαν και στο Πρίνστον ήταν γνωστός ως «Φάντασμα». Μιλούσε σε λίγους. Ζητούσε τσιγάρα ή φωτιά και άφηνε στους πίνακες γρίφους και παράξενα μηνύματα. Κι όμως, αυτός ο άντρας με τα αταίριαστα ρούχα και τα κόκκινα μποτάκια που στοίχειωνε το τμήμα των μαθηματικών ήταν ένα από τα πιο λαμπρά μυαλά του κόσμου. Το 1947, λίγους μόλις μήνες μετά τον ερχομό του στο Πρίνστον, θεμελίωσε μια επαναστατική θεωρία που αρκετά χρόνια μετά θα του χάριζε το Νόμπελ Οικονομικών. Όπως γράφει η Σίλβια Νασάρ στη βιογραφία του («A Beautiful Mind» που το 2001 έγινε ταινία με πρωταγωνιστή τον Ράσελ Κρόου) ο Νας ήταν «όμορφος, υπερόπτης και εκκεντρικός». Ιδιοφυής, αλλά συναισθηματικά ανώριμος. Πρωτοπόρος, αλλά κοινωνικά αδέξιος. Όσοι τον γνώριζαν τον περιγράφουν ως «απόμακρο», «απομονωμένο» και «αμέτοχο».

Στη δεκαετία του ’50 ο Νας εμφάνισε συμπτώματα σχιζοφρένειας. Άκουγε φωνές. Κυκλοφορούσε στο ΜΙΤ, όπου επρόκειτο να γίνει μόνιμος καθηγητής, με ένα αντίτυπο των New York Times λέγοντας ότι περιέχει κρυφά μηνύματα από εξωγήινους που μόνο αυτός μπορούσε να αποκωδικοποιήσει. Νόμιζε ότι θα γινόταν κυβερνήτης της Ανταρκτικής. Έβλεπε γύρω του συνωμοσίες. Νοσηλεύτηκε αρκετές φορές -χωρίς τη θέλησή του- και του χορηγήθηκαν πανίσχυρα φάρμακα χωρίς να βελτιώσουν την υγεία του. Χρειάστηκαν περίπου 30 χρόνια για να δαμάσει τις σκέψεις του. Όπως είπε, «οι ορμονικές αλλαγές της γήρανσής» του τον βοήθησαν να αφυπνιστεί. Η ανάρρωσή του ήταν χρονοβόρα, αλλά και σπάνια. Λίγοι έχουν καταφέρει να αδράξουν ξανά την πραγματικότητα σαν τον Νας.

Σήμερα συνεχίζει τη μελέτη του. Ακούραστος, αειθαλής και πεισματάρης. Διψασμένος για ανακαλύψεις όπως όταν προτιμούσε τη μοναξιά των πειραμάτων παρά το παιχνίδι με συνομιλήκους του στο Μπλούφιλντ της Δυτικής Βιρτζίνια. Ταξιδεύει συχνά για ομιλίες σε πανεπιστήμια και συνέδρια. Πέρασε και από την Ελλάδα το 2000 και μίλησε για το «Ιδανικό Χρήμα». Θυμάται ακόμα αυτή την επίσκεψη. Ειδικά τώρα, που η οικονομική κρίση της χώρας μας κάνει το γύρο του κόσμου.

«Η ευρωζώνη μοιάζει με ένα πλοίο. Αν κατέβει η Ελλάδα από το πλοίο υπάρχει η πιθανότητα αυτό να ανοίξει τα πανιά του και να ταξιδέψει χωρίς προβλήματα. Αν όμως μείνει η Ελλάδα στο πλοίο χωρίς να ελέγξει το χρέος της, τότε το ευρώ μπορεί να χάσει την αίγλη του», μου λέει. «Έχω δει σε μια γελοιογραφία τον πρωθυπουργό της χώρας σας να βρίσκεται σε ένα ερημονήσι και γύρω του να κολυμπούν οι καρχαρίες που συμβολίζουν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Αν προσφύγει σε αυτό η Ελλάδα, θα πρέπει να δανειστεί χρήματα με πολύ πιο αυστηρούς όρους. Πάντως η Ελλάδα δεν είναι τριτοκοσμική χώρα. Δεν υπέφερε ποτέ από τρομερή φτώχεια. Δεν είναι σαν την Αϊτή που έχει ανάγκη από φιλανθρωπία μετά το σεισμό».


Βραβευτήκατε με Νόμπελ για τη θεμελίωση της σύγχρονης Θεωρίας των Παιγνίων. Θεωρείτε όμως αυτή την πιο σπουδαία σας ανακάλυψη ή προσφορά; «Η καλύτερη ανακάλυψή σου είναι αυτή που επηρεάζει περισσότερο τον κόσμο. Το δικό μου έργο είχε μεγαλύτερη επίδραση στη Θεωρία των Παιγνίων απ’ όσο στην αλγεβρική γεωμετρία, τη διαφορική γεωμετρία, ή άλλους κλάδους στους οποίους εργάστηκα. Δεν λέω ότι το έργο μου στη Θεωρία των Παιγνίων δεν είναι καλό. Πολλές φορές όμως ξαφνιάζεσαι όταν εκτιμάται η προσφορά σου σε ένα χώρο για κάτι που έκανες πριν από πολύ καιρό».

Υπάρχει κάποια ανακάλυψη την οποία ζηλεύετε και θα ευχόσασταν να είχατε πραγματοποιήσει εσείς; «Πολλές… Ορισμένες έγιναν πριν από τη γέννησή μου, όπως η Θεωρία της Σχετικότητας, ή η Κβαντομηχανική. Τα τελευταία χρόνια όμως φαίνεται ότι προχωράμε αργά. Δεν υπάρχουν πολλές σπουδαίες ανακαλύψεις».

Πού οφείλεται αυτό; «Πάντα υπάρχουν περίοδοι στην ιστορία που οι πολιτισμοί χαλαρώνουν, μειώνουν την ταχύτητά τους. Σίγουρα το έχετε παρατηρήσει αυτό στην Ελλάδα. Υπάρχουν στιγμές που δεν έχουμε πρόοδο ή που πραγματοποιούμε βήματα προς τα πίσω. Ίσως διανύουμε μια αντίστοιχη περίοδο. Το μεγαλύτερο σημάδι είναι το χάσιμο χρόνου στη Γενεύη με τις καθυστερήσεις στη λειτουργία του Επιταχυντή Αδρονίων στο CERN».

Μιλώντας για άγονες περιόδους, για σχεδόν 30 χρόνια παλέψατε με τη σχιζοφρένεια. «Δεν θα έλεγα ότι “πάλεψα”. Δεν ήταν μια μάχη. Αν πάλευα την ασθένεια τότε δεν θα υπέφερα από τα συμπτώματά της. Θα σκεφτόμουν λογικά. Δεν ήθελα όμως τότε να αποδεχτώ ότι ήμουν πνευματικά ασθενής. Εμείς, οι άνθρωποι, είμαστε σκλάβοι του Δημιουργού μας ή, αν θέλετε, ενός ευρύτερου σχεδίου που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούμε. Κάθε μέρος του σώματός μας επιτελεί μια συγκεκριμένη, προδιαγεγραμμένη λειτουργία. Το ίδιο ισχύει και για το μυαλό μας».

Γράψατε σε ένα δοκίμιο ότι η “λογική σκέψη θέτει όρια στον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται τη θέση του στον κόσμο”. Με το να δραπετεύει κανείς από τις παράλογες σκέψεις γίνεται πιο ταπεινός ή χάνει κάτι από την ιδιοφυΐα του; «Σίγουρα κάποιος γίνεται πιο ταπεινός όταν μεταβαίνει από την τρέλα στη λογική. Όταν άρχισα να έχω παράλογες ιδέες νόμιζα ότι είχα αφυπνιστεί. Είχα την εντύπωση ότι ανακάλυπτα πράγματα που αλλιώς δεν θα τα ήξερα. Αλλά στην ουσία δεν επρόκειτο για πραγματική αφύπνιση. Ήταν λάθη, ψευδαισθήσεις. Ο γιος μου που πάσχει από ψυχική ασθένεια γνωρίζει το πρόβλημά του, ωστόσο δεν θέλει να δουλέψει για να το επιλύσει. Είναι δύσκολο να αποδεχτείς ότι δεν μπορείς να είσαι ο αυτοκράτορας του δικού σου σύμπαντος. Πρέπει να ζήσεις μαζί με άλλους ανθρώπους και να συμβιβαστείς με τους κανόνες που θέτουν άλλοι και όχι εσύ. Ήμουν και εγώ για αρκετό καιρό ο αυτοκράτορας του δικού μου σύμπαντος».

Υπάρχει η αντίληψη ότι τα “όρια μεταξύ ιδιοφυΐας και τρέλας είναι λεπτά”. «Αυτή είναι μια επικίνδυνη κουβέντα. Είναι αλήθεια ότι πολλά λαμπρά μυαλά είχαν κάποια ανωμαλία, κάποια διαφορά. Ο Νεύτωνας και ο Αϊνστάιν πιστεύεται ότι έπασχαν από το σύνδρομο Άσπεργκερ. Δεν ήταν τρελοί, αλλά αυτιστικοί. Είχαν προβλήματα με τις κοινωνικές τους σχέσεις, προτιμούσαν να μένουν μόνοι τους με συντροφιά τις σκέψεις τους. Είναι δύσκολο να είσαι διανοούμενος και να πρέπει την ίδια στιγμή να συναναστρέφεσαι με άλλους».

Άρα η διανόηση φέρνει μοναξιά. «Οι στοχαστές πρέπει να αφιερώνουν χρόνο στον εαυτό τους για να σκεφτούν. Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι οι άνθρωποι πάσχουν πιο σπάνια από ψυχικές ασθένειες αν ζουν σε αγροτικές περιοχές σε σχέση με τους κατοίκους των πόλεων. Στην εξοχή έχεις για συντροφιά σου τα ζώα και τη φύση. Στην πόλη βρίσκεσαι σε ένα περιβάλλον πίεσης. Έχεις να αντιμετωπίσεις τους ανθρώπους και η πρόκληση είναι μεγαλύτερη».

Όταν ο Οδυσσέας επέστρεψε στην Ιθάκη, διαπίστωσε προς έκπληξή του ότι ο κόσμος είχε αλλάξει κατά την απουσία του. Όταν ολοκληρώθηκε το δικό σας ταξίδι μετά από 30 χρόνια, τι ήταν αυτό που είχατε χάσει; «Είχα χάσει χρόνο. Συνήλθα από την ασθένεια και ήμουν 60 ετών. Δεν ήξερα τι θα συνέβαινε στη ζωή μου αν δεν αρρώσταινα. Ίσως και να μην παρήγαγα κάτι σπουδαίο. Μπορεί να ήμουν ένας απλός εργάτης. Είχα το φόβο ότι θα γινόμουν ένας σκλάβος που θα έκανε δουλειά ρουτίνας και δεν θα κέρδιζε αναγνώριση ή σεβασμό. Εκείνη την περίοδο το πρόβλημά μου ήταν ότι ήθελα να κάνω κάτι καινούριο, διαφορετικό, σπουδαίο. Ίσως στην προσπάθειά μου να ξεφύγω από τη ρουτίνα, επιβάρυνα ψυχολογικά τον εαυτό μου και αυτό οδήγησε στην ασθένεια. Είναι μια πιθανότητα που δεν αποκλείω».

ΕΝΑ ΝΕΑΝΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ

Ο Τζον Νας θέλει να κρατάει τον εαυτό του απασχολημένο. Έχει να διδάξει φοιτητές εδώ και πολλά χρόνια, αλλά πηγαίνει τακτικά στο γραφείο του στο «Fine Hall», τον πύργο του τμήματος μαθηματικών και φυσικής στο Πρίνστον. Το 1994 τιμήθηκε με το Νόμπελ Οικονομικών για τη συμβολή του στη Θεωρία των Παιγνίων. Εισήγαγε την έννοια των στρατηγικών ισορροπίας στη θεωρία που είχαν αναπτύξει οι Τζον Φον Νόιμαν και Όσκαρ Μόργκεστερν. Σύμφωνα με τον Νας σε κάθε παιχνίδι υπάρχει τουλάχιστον μία κατάσταση ισορροπίας που αντιστοιχεί σε επιλογές στρατηγικής που παρέχουν τη βέλτιστη ανταπόδοση για δύο ή περισσότερους παίκτες.

Φανταστείτε το παράδειγμα που εμπνεύστηκε ο σεναριογράφος της ταινίας «Ένας υπέροχος άνθρωπος» («A Beautiful Mind»). Πέντε κοπέλες, μια ξανθιά και τέσσερις μελαχρινές μπαίνουν σε ένα μπαρ. Τέσσερις άντρες που τις βλέπουν γοητεύονται από τη ξανθιά. Αν όμως προσπαθήσουν όλοι να την κατακτήσουν θα ακυρώσουν τις προσπάθειές τους. Έπειτα θα στραφούν στις μελαχρινές, αλλά αυτές θα τους απορρίψουν γιατί καμιά γυναίκα δε θέλει να έρχεται δεύτερη. Η μόνη λύση να κερδίσουν κάτι είναι να δοκιμάσει ο καθένας να ρίξει μια μελαχρινή. Μπορεί έτσι να μην κατακτήσουν την ξανθιά, αλλά τουλάχιστον δεν θα μείνουν με άδεια χέρια.

Οι έννοιες της Ισορροπίας και της Διαπραγμάτευσης που εισήγαγε ο Νας εφαρμόζονται σήμερα στη βιολογία, την πολιτική επιστήμη, την οικονομία, τις διεθνείς σχέσεις. Ο Νας όμως εξακολουθεί να δουλεύει πάνω στη Θεωρία των Παιγνίων. «Προσπαθώ να αναπτύξω μια θεωρία που να εξηγεί πώς προκύπτει η αξιολόγηση για το κέρδος κάθε παίκτη. Έχω μια ιδέα αλλά χρειάζεται δουλειά. Πρέπει να ανακαλύψω τις ατέλειές της», μου λέει.

Οι συνάδελφοί σας λένε ότι τα μαθηματικά είναι ένα παιχνίδι για νεαρά μυαλά. «Χρησιμοποιώ τα μαθηματικά αλλά δεν προσπαθώ να λύσω γρίφους που έχουν άμεση σχέση με αυτά. Δεν είμαι όμως απλά ένας γερασμένος μαθηματικός. Για πολλά χρόνια έλειπα. Δεν είχα επαφή με την επιστήμη λόγω της ασθένειας. Ίσως όμως κάποιος θα μπορούσε να πει ότι τα χρόνια της απουσίας μου με κάνουν πνευματικά νεώτερο. Το σίγουρο είναι ότι δεν βρίσκομαι σε ηλικία συνταξιοδότησης. Δεν έχω συμπληρώσει τα απαραίτητα χρόνια. Ίσως βγω στη σύνταξη όταν φτάσω τα 100».

Αντιμετωπίζετε τα προβλήματα στην προσωπική σας ζωή με τον ίδιο τρόπο που λύνετε ένα πρόβλημα μαθηματικών; «Η λογική δεν υπάρχει μόνο στα μαθηματικά. Υπάρχει στη φυσική, τη χημεία, τη νομική και άλλες επιστήμες. Στο παρελθόν σκέφτηκα να αντιμετωπίσω καταστάσεις στην προσωπική μου ζωή εφαρμόζοντας τη Θεωρία των Παιγνίων. Όμως αντιλήφθηκα ότι αυτό θα ήταν λάθος. Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν βασίζεται πάντα μόνο στη λογική. Υπάρχει το συναίσθημα και το ένστικτο».

Κάθε πρόβλημα έχει τη λύση του; «Αυτό είναι ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Υπάρχουν στιγμές που νομίζουμε ότι για ορισμένα προβλήματα μόνο ο Θεός έχει την απάντηση. Για παράδειγμα, στα μαθηματικά, μένει ακόμα άλυτο ένα πρόβλημα στη θεωρία των αριθμών σύμφωνα με το οποίο κάθε άρτιος θετικός ακέραιος μεγαλύτερος του 2 μπορεί να γραφεί ως άθροισμα δύο πρώτων αριθμών (πρόκειται για την άλυτη εικασία που διατύπωσε ο Κρίστιαν Γκόλντμπαχ το 1742). Μπορεί να ταξιδεύουμε στο διάστημα και να κάνουμε εκπληκτικά πράγματα, όμως ακόμα δεν έχουμε καταφέρει να αποδείξουμε αυτή τη θεωρία».

Η κατάκτηση της γνώσης μας κάνει πιο χαρούμενους ή πιο δυστυχείς; «Ίσως θα μπορούσαμε να εκτιμήσουμε την ευεργετική δράση της άγνοιας αν ζούσαμε σε έναν παράδεισο, σε έναν Κήπο της Εδέμ. Δεν θα τρώγαμε από το δέντρο της γνώσης και έτσι δεν θα ανακαλύπταμε τη φθορά. Θα κερδίζαμε την αθανασία».

Είναι ο θάνατος ένας από τους φόβους σας; «Η θνητότητα είναι κάτι το αναπόφευκτο. Επομένως δεν είναι φυσιολογικό να τη φοβάσαι. Σίγουρα παίζει ρόλο σε αυτό και η ηλικία. Ένας νέος άνθρωπος νιώθει άτρωτος, αθάνατος. Αργότερα όμως διαπιστώνει πόσο τον φθείρει ο χρόνος, πως οδηγείται στο θάνατο. Έχω μάθει να ζω τώρα μέρα με τη μέρα. Έχω ελπίδες και επιδιώξεις, αλλά δεν κάνω μεγάλα όνειρα. Θέλω να συνεχίσω το έργο και να προσφέρω μέχρι εκεί που μπορώ».

(Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στον «Ταχυδρόμο» στις 7 Απριλίου 2010)

Τζον Μέιναρντ Κέινς - Οικονομολόγος (1883-1946).

«Καπιταλισμός είναι η εκπληκτική πεποίθηση ότι οι κακοηθέστεροι των ανθρώπων θα κάνουν τα πιο πονηρά πράγματα για το μέγιστο καλό του συνόλου των συνανθρώπων τους».

Σίγουρα ακούγοντας κάποιος αυτά τα λόγια θα δυσκολευόταν να πιστέψει ότι έχουν βγει από το στόμα του γόνου μιας μεγαλοαστικής αγγλικής οικογένειας του 19ου αιώνα, με πατέρα έναν γνωστό οικονομολόγο και καθηγητή του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ και μητέρα κόρη υπουργού της εποχής.

Ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, πατέρας της προηγούμενης φράσης, είναι αναμφισβήτητα μια από τις μεγαλύτερες μορφές της ιστορίας της οικονομικής επιστήμης. Με το κλασικό πλέον έργο του «The General Theory of Employment, Interest and Money» (1936) εισήγαγε μια επανάσταση στα οικονομικά καθώς και μια σχολή σκέψης η οποία, καθ' ότι βασίζεται στις θεωρίες του, ονομάστηκε «κεϊνσιανισμός».

Ο Κέινς γεννήθηκε το 1883 και μεγάλωσε στους κύκλους της ακαδημαϊκής και οικονομικής ελίτ της εποχής του. Φυσικό επακόλουθο ήταν να φοιτήσει στα καλύτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αγγλίας, το Ιτον και το Κέιμπριτζ. Εκεί ο προικισμένος νεαρός αρίστευσε τόσο στον τομέα των μαθηματικών και οικονομικών όσο και στις κλασικές σπουδές του. Η παραμονή του στο Κέιμπριτζ τον έφερε κοντά σε έναν σημαντικό κύκλο συγγραφέων και καλλιτεχνών, την ομάδα Bloomsbury, με μέλη όπως ο Λέοναρντ και η Βιρτζίνια Γουλφ, ο Λίτον Στράσεϊ και ο Κλάιβ Μπελ, άνθρωποι που θα αποτελέσουν, σύμφωνα με τον ίδιο, «τη ζωή του εκτός των οικονομικών».

Γιατί χωρίς υπερβολή η ζωή του Κέινς ήταν η επιστήμη του. Υστερα από ένα σύντομο αλλά χρήσιμο από άποψη εμπειριών διάλειμμα ως κρατικός υπάλληλος, επέστρεψε στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ ως καθηγητής Οικονομικών. Παράλληλα, από το 1914 ως το 1918 συνεργαζόταν ως σύμβουλος με το βρετανικό υπουργείο Οικονομικών για την προσπάθεια χρηματοδότησης του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Τα εξαιρετικά αποτελέσματα της δουλειάς του τον οδήγησαν στη διάσκεψη της Συνθήκης των Βερσαλλιών ως οικονομικό σύμβουλο του βρετανού πρωθυπουργού Λόιντ Τζορτζ.

Αγανακτισμένος από τις υπερβολικές πολεμικές αποζημιώσεις που επιβλήθηκαν στην ηττημένη Γερμανία, ο Κέινς παραιτείται από τη θέση του. Επιστρέφει στα ακαδημαϊκά του καθήκοντα και παραθέτει τις απόψεις του για τη συνθήκη γράφοντας το «The Economic Consequences of the Peace» (1919), έργο που τον κάνει διάσημο σχεδόν αμέσως.

Η πένα του θα συνεχίσει το έργο της ακούραστη. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης των δεκαετιών που ακολουθούν γίνεται επικριτικός απέναντι στη συντηρητική οικονομική πολιτική των βρετανικών κυβερνήσεων, στην οποία, όπως υποστηρίζει, οφείλονται όλα τα οικονομικά προβλήματα της χώρας. Τότε ήταν που ανέπτυξε μια καινούργια θεωρία προσδιορισμού του εισοδήματος και έγραψε τα δύο μεγάλα του έργα, το «Treatise on Money» (1930) και το επαναστατικό «The General Theory of Employment, Interest and Money» (1936). Σε αυτά υποστήριζε ότι η πλήρης απασχόληση δεν ήταν απαραίτητη προϋπόθεση, ανέπτυσσε μια νέα θεωρία σχετικά με τα επιτόκια και πολεμούσε την άποψη του υπουργείου Οικονομικών ότι το πρόβλημα της ανεργίας ήταν ανεπίλυτο. Η ανεργία, απέδειξε ο Κέινς, οφειλόταν στη ζήτηση αγαθών και υπηρεσιών. Οι κυβερνήσεις μπορούσαν ρυθμίζοντας τα δικά τους έξοδα να υπερνικήσουν αυτή την ατέλεια. Επίσης ο Κέινς υποστήριξε ότι ο ασκούμενος έλεγχος στις πιστώσεις και στα επιτόκια επηρέαζε τις επενδύσεις. Η μάστιγα της ανεργίας μπορούσε να εξολοθρευθεί με φωτισμένες χρηματοοικονομικές και φορολογικές πολιτικές.

Η υγεία του Κέινς άρχισε να κλονίζεται προς τα τέλη της δεκαετίας του '30 με αποκορύφωμα μια σοβαρή καρδιακή προσβολή το 1937, η οποία τον κράτησε σχεδόν για δύο χρόνια μακριά από όλα τα καθήκοντά του. Παρ' όλα αυτά, δίχως να έχει ακόμη αναρρώσει πλήρως, μόλις ξέσπασε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος επέστρεψε στην έδρα του στο Κέιμπριτζ, έγραψε τρία πολύ σημαντικά άρθρα σχετικά με τα οικονομικά του πολέμου με τίτλο «How to Pay for the War» και παράλληλα προσέφερε στο υπουργείο Οικονομικών ως σύμβουλος.

Προς το τέλος του πολέμου ο Κέινς έστρεψε την προσοχή του στον σχεδιασμό διεθνών οικονομικών ιδρυμάτων με σκοπό τον περιορισμό των οικονομικών δυσκολιών που αναπόφευκτα θα ακολουθούσαν. Επαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στη Διάσκεψη Bretton Woods το 1944, στην οποία δημιουργήθηκαν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα, ιδρύματα εν τούτοις τα οποία φέρουν εντονότερη τη σφραγίδα των ορθόδοξων θεωριών του υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ παρά αυτή των αντίστοιχων του Κέινς.

Η επιρροή του σημαντικού αυτού ανθρώπου στην επιστήμη των Οικονομικών ήταν τόσο μεγάλη ώστε η τριαντάχρονη αλματώδης ανάπτυξη του δυτικού κόσμου (σχηματικά, από το 1945 ως το 1975) ονομάστηκε «Εποχή του Κέινς».

Ο Τζον Μέιναρντ Κέινς πέθανε ως Λόρδος Κέινς του Τίλτον το 1946.

Η κληρονομιά του Σάμουελσον.

Ο καθηγητής του ΜΙΤ ήταν ο άνθρωπος που ενέταξε τα μαθηματικά στην οικονομία. Πολ Κρούγκμαν: «Κανένας οικονομολόγος δεν είχε ποτέ τόσο πολλές γόνιμες ιδέες». Προσέφερε στους οικονομολόγους τα εργαλεία της επιστήμης τους, εντάσσοντας τις μαθηματικές μεθόδους στην οικονομία. Η κληρονομιά του Πολ Σάμουελσον, του καθηγητή του ΜΙΤ και συμβούλου του προέδρου Κέννεντυ που πέθανε σε ηλικία 94 ετών, και οι ιδέες του εναντίον του «άγριου» νεοφιλελευθερισμού επανήλθαν στην επικαιρότητα με την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίσ ολλοί συνδέουν τον Σάμουελσον με τον κεϊνσιανισμό. Έκανε πράγματι δημοφιλή τον Κέινς στις ΗΠΑ γράφοντας ένα εγχειρίδιο που εξηγούσε το έργο τού σπουδαίου αυτού οικονομολόγου και πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα. Όμως, όπως αναφέρει στους «Νιου Γιορκ Τάιμς» ο Έντουαρντ Γκλίζερ, καθηγητής Οικονομίας στο Χάρβαρντ, ο Σάμουελσον δημιούργησε επίσης τα μαθηματικά εργαλεία που τελικά κατέβαλαν την κεϊνσιανή ορθοδοξία.



Η διδακτορική διατριβή του Σάμουελσον με τίτλο «Τα θεμέλια της Οικονομικής Ανάλυσης» (εκδόθηκε το 1947) αποτελεί εργασία θεμελιώδη για τα σύγχρονα οικονομικά μαθηματικά. Ο νομπελίστας οικονομολόγος Ρόμπερτ Λούκας λέει πως, όταν αποφάσισε να στραφεί από την ιστορία στα οικονομικά, πέρασε ένα καλοκαίρι διαβάζοντας επισταμένως, «αράδα-αράδα», τα τέσσερα πρώτα κεφάλαια της διατριβής του Σάμουελσον: «Όταν μπήκε το φθινόπωρο, ήμουν εξίσου καλός στα τεχνικά οικονομικά με οποιονδήποτε σπουδαστή της οικονομικής σχολής του Σικάγου».



Στο εν λόγω βιβλίο ο Σάμουελσον εισάγει την εφαρμογή των αρχών της θερμοδυναμικής ισορροπίας στην οικονομία: κάθε σύστημα αντιδρά στις εξωτερικές αλλαγές ελαχιστοποιώντας την επίδρασή τους. Χρησιμοποίησε μαθηματικά μοντέλα για να προβλέψει πώς οι αλλαγές στους μισθούς επηρεάζουν το επίπεδο της απασχόλησης, πώς η διακύμανση της φορολογικής πίεσης αντανακλάται στα δημόσια έσοδα, πώς οι επενδύσεις των επιχειρήσεων και η κατανάλωση των νοικοκυριών αντιδρούν σε οικονομικές πολιτικές. Ο καθηγητής Γκλίζερ επισημαίνει πως τα μαθηματικά δεν υποκαθιστούν τη γνώση του πραγματικού κόσμου, όμως είναι απαραίτητα για να σχηματίσουν οι οικονομολόγοι λογικά συνεπή μοντέλα για περίπλοκα φαινόμενα. Μπορεί πολλά μαθηματικά μοντέλα να απέτυχαν να προβλέψουν την τρέχουσα κρίση, όμως εξίσου απέτυχαν και ένα σωρό «προφήτες» που δεν ήταν μαθηματικοί. Αν καταφέρουμε ποτέ να κατανοήσουμε τα σκαμπανεβάσματα των κεφαλαιαγορών, εξηγεί ο Γκλίζερ, αυτή η κατανόηση θα έρθει με τη μορφή της τυπικής μαθηματικής ανάλυσης την οποία έχουμε εμπνευσθεί από τον Σάμουελσον. Σύμφωνα με τον νομπελίστα Πολ Κρούγκμαν, που υπήρξε μαθητής του, «αυτό που ξεχώριζε τον Πολ Σάμουελσον ως οικονομικό στοχαστή, αυτό που τον έκανε να μη μοιάζει με κανέναν άλλο, στο παρελθόν ή στο παρόν, ήταν το γεγονός ότι γνώριζε- και μας δίδαξε- πολλά μεγάλα πράγματα. Κανένας οικονομολόγος δεν είχε ποτέ τόσο πολλές γόνιμες ιδέες».



Το 1948 εξέδωσε το δεύτερο βιβλίο του που άφησε εποχή, καθώς πρόκειται για το οικονομικό εγχειρίδιο που έκανε τις μεγαλύτερες πωλήσεις όλων των εποχών- με τίτλο «Οικονομικά: Μια εισαγωγική ανάλυση», έχει πουλήσει από το 1948 τέσσερα εκατομμύρια αντίτυπα σε 40 γλώσσες. Στην επόμενη 20ετία, ο Σάμουελσον συνέχισε τους νεωτερισμούς με τις θεωρίες του για την οικονομία της ευημερίας, δηλαδή τα κριτήρια για να αποφασίζει κανείς αν μια πρωτοβουλία συμβάλλει στην ευημερία, και για την επιστήμη της δημόσιας οικονομίας- τη θεωρία των δημόσιων αγαθών, όπως η εθνική άμυνα ή ο καθαρός αέρας, τα οποία μπορεί να καταναλώσουν πολλοί άνθρωποι ταυτόχρονα και ουδείς μπορεί να αποκλεισθεί αποτελεσματικά από τη χρήση τους. Υπήρξε ουσιαστικά ο θεμελιωτής της νεοκεϊνσιανής και της νεοκλασικής σχολής.



Η Γουόλ Στριτ
Η νεοφιλελεύθερη επανάσταση του Ρόναλντ Ρίγκαν και του Τζορτζ Μπους τζούνιορ, που ευνόησε τις «τρέλες» της Γουόλ Στριτ και στην οποία ο Σάμουελσον μάταια αντιτάχθηκε, έκρυψαν το άστρο του. Όμως η κρίση του 2008 τον ξανάφερε στην επικαιρότητα, μαζί με τον Κέινς. «Είναι αλήθεια ότι τα χρηματιστήρια μπορούν να προβλέψουν τους οικονομικούς κύκλους. Η Γουόλ Στριτ έχει προβλέψει εννέα από τις πέντε τελευταίες κρίσεις», είχε ειρωνευτεί. Από την άλλη όμως, «η αδυναμία να υπερβούμε το μεγάλο Κραχ άνοιξε τις πόρτες στις δικτατορίες και στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, άρα ένας σωστός οικονομολόγος ουσιαστικά προστατεύει την ειρήνη», είχε τονίσει. Το μήνυμα ελήφθη από τους μαθητές του, από τον Κρούγκμαν ώς την Κριστίν Ρόμερ, σύμβουλο του Ομπάμα.


Ο Ομπάμα είναι η ελπίδα μας
Του Ρaul Samuelson

ΕΝΑ αποκλειστικά καπιταλιστικό σύστημα έχει μερικά πλεονεκτήματα, κυρίως ότι δίνει κίνητρα στην επιχειρηματικότητα, αλλά έχει επίσης μια σειρά από βαριά «μείον», τα οποία δείχνουν εν τέλει την ανάγκη να υπάρχει ένα πακέτο με ακριβείς και σταθερούς κανόνες. Αυτό οι Ρεπουμπλικανοί που βρίσκονταν στην εξουσία από τον καιρό του Ρίγκαν ουδέποτε κατάλαβαν. Δεν θέλησαν ποτέ να έχουν ένα ορθολογικό όραμα της οικονομικής πραγματικότητας στην πολυπλοκότητά της, με όλες τις αποχρώσεις της. Πιθανόν δεν έχουν την απαραίτητη πολιτιστική προετοιμασία για να καταλάβουν κάτι τόσο περίπλοκο όσο η λειτουργία των χρηματοπιστωτικών αγορών.

Τώρα η ελπίδα είναι να κερδίσουν οι Δημοκρατικοί αυτές τις εκλογές. Φυσικά η συγκυρία αυτών των ημερών ευνοεί την υποψηφιότητα του Ομπάμα. Πόσος όμως χρόνος θα του χρειαστεί για να αποκαταστήσει μια σωστή λειτουργία των αγορών και για να κάνει να κινηθεί και πάλι ένα σύστημα που κατέρρευσε τόσο βίαια; Πολύς, είναι σίγουρο.

Απόσπασμα από άρθρο του Πολ Σάμουελσον που δημοσιεύτηκε πέρυσι τον Οκτώβριο στους «Λος Άντζελες Τάιμς», πριν από την εκλογή του Μπαράκ Ομπάμα τον Νοέμβριο
Ποιος ήταν ο Πολ Άντονι Σάμουελσον

●ΓΕΝΝΗΘΗΚΕστις 15 Μαΐου 1915 στο Γκάρι της Ιντιάνας, γόνος Εβραίων μεταναστών από την Πολωνία. Ο πατέρας του ήταν φαρμακοποιός.

●ΣΕ ΗΛΙΚΙΑ 16 ετών μπήκε στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και πήρε το διδακτορικό του στα Οικονομικά από το Χάρβαρντ, όπου ήταν ένας από τους καλύτερους μαθητές του Τζόζεφ Σουμπέτερ. Στα 25 του έγινε βοηθός καθηγητής Οικονομικών στο ΜΙΤ και στα 32 του καθηγητής.

●ΤΟ 1947εξέδωσε τη διδακτορική διατριβή του με τίτλο «Τα θεμέλια της οικονομικής ανάλυσης».

●ΤΟ 1948 εξέδωσε το έργο «Οικονομικά: μια εισαγωγική ανάλυση» που έχει πουλήσει μέχρι σήμερα 4 εκατ. αντίτυπα σε 40 γλώσσες.

●ΤΟ 1954παρουσίασε τη θεωρία για τα δημόσια αγαθά.

●ΔΙΕΤΕΛΕΣΕ σύμβουλος των προέδρων Τζων Φ. Κέννεντυ και Λίντον Τζόνσον.

●ΤΟ 1970τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Οικονομίας.

●ΤΟ 2003 ήταν ένας από τους 10 νομπελίστες οικονομολόγους που υπέγραψαν τη «Δήλωση των οικονομολόγων» εναντίον των φορολογικών μειώσεων που θέσπισε ο Μπους.

●ΠΕΘΑΝΕστις 13 Δεκεμβρίου 2009 στο Μπέλμοντ της Μασαχουσέτης.



Άφησε πίσω του την επί 28 χρόνια σύζυγό του Ρίσα και τέσσερις γιους και δύο κόρες από τον πρώτο γάμο του με τη Μάριον, που πέθανε το 1978.