Δευτέρα, 27 Αυγούστου 2012

Η λέξη που αρχίζει από Φ.


When I use a word, it means just what I choose it to mean – neither more nor less.
Humpty-Dumpty



Δεν υπάρχει ίσως περισσότερο ταλαιπωρημένη λέξη στο πολιτικό λεξιλόγιο από τον Φιλε-λευθερισμό. Ακόμα και με τη Δημοκρατία έχουμε καταλήξει αν όχι σε έναν κοινά αποδεκτό ορισμό, τουλάχιστον σε μια κοινή ιδέα για το περιεχόμενο του όρου. Αλλά κι εκεί ο φιλελευ-θερισμός περιπλέκει τα πράγματα, διότι η συνταγματική δημοκρατία «δυτικού τύπου» ονο-μάζεται και φιλελεύθερη (constitutional/liberal democracy). Στο σύντομο αυτό κείμενο θα παρουσιάσουμε συνοπτικά την περιπέτεια της λέξης «φιλελευθερισμός» (liberalism) στον αγγλοσαξονικό χώρο και ιδιαίτερα στις Η.Π.Α. του 20ου αιώνα, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος της σχετικής συζήτησης διεξήχθη εκεί.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Η πηγή της σύγχυσης βρίσκεται στην ι-στορία του φιλελευθερισμού. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα οι φιλελεύθεροι διακρίνονταν εύκολα από τους συντηρητικούς και τους σοσιαλιστές. Οι φιλελεύθεροι ήταν οι υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς και οι υπερασπιστές των ατομικών δικαιωμάτων. Οι πεποιθήσεις τους βασίζονταν στον ατομικισμό (individualism) που αποτελεί και σήμερα τη θεμέλια λίθο κάθε πραγματικά φιλελεύθερης τάσης. Τα άτομα θα πρέπει να αφεθούν ελεύθερα να καθορίσουν τη ζωή τους με τον τρόπο που αυτά επιλέγουν. Βέβαια υπήρχε η διάκριση μεταξύ των ωφελι-μιστών και των καντιανών φιλελευθέρων, αλλά είχε μόνο ακαδημαϊκή αξία. Πολιτικά οι φι-λελεύθεροι ήταν ενωμένοι.

Στις αρχές όμως του 20ου αιώνα, εξαιτίας των ιδεολογικών ζυμώσεων που ακολούθησαν τον 1ο παγκόσμιο πόλεμο και την ύφεση της δεκαετίας του 1930, το στρατόπεδο των φιλε-λευθέρων διασπάστηκε. Η κυρίαρχη τάση των φιλελευθέρων στον αγγλοσαξονικό χώρο άρ-χισε να διαχωρίζει τον πολιτικό από τον οικονομικό φιλελευθερισμό, δίνοντας έμφαση κυρί-ως στον πρώτο. Επηρεασμένοι από την οικονομική θεωρία του Keynes (ο οποίος θεωρούσε πάντα τον εαυτό του φιλελεύθερο) οι φιλελεύθεροι άρχισαν να έχουν αμφιβολίες για τη δυνα-τότητα της αγοράς να υλοποιεί τις επιλογές των ατόμων. Θεωρούσαν πως ο κρατικός παρεμ-βατισμός αποτελεί ένα αναγκαίο κακό που παρά το κόστος του (περιορισμός των επιλογών) μπορεί να εξασφαλίσει την προστασία των ατόμων και τελικά την ευημερία τους. Εφόσον οι φιλελεύθεροι ενδιαφέρονταν για το άτομο, δεν υπήρχε λόγος να παραμείνουν δογματικά προσκολλημένοι στην αγορά.

Βέβαια, υπήρξε μια μικρή μερίδα διανοουμένων (κυρίως στις Η.Π.Α.) που όχι μόνο δεν ακολούθησε την κυρίαρχη τάση αλλά βαθμιαία ριζοσπαστικοποιήθηκε περισσότερο, αρνού-μενη να αποδεχτεί οποιαδήποτε παρέμβαση στην οικονομική ή κοινωνική ζωή. Δεδομένου ότι ο όρος liberal είχε κατοχυρωθεί από την κυρίαρχη τάση, θα έπρεπε να εφευρεθεί κάποιος άλλος. Έτσι γεννήθηκε ο όρος libertarian. Η πρώτη γενιά των libertarians περιελάμβανε στους κόλπους της μεγάλους οικονομολόγους όπως ο F.A. Hayek και ο Ludwig von Mises, διανοούμενους όπως ο H.L. Mencken και συγγραφείς όπως η Ayn Rand. Όμως έχασε όλες τις μάχες και σε ιδεολογικό και σε πολιτικό επίπεδο.

Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια της ευημερίας και της ταχύτατης οικονομικής ανάπτυξης, ο λεγόμενος «εξισωτικός φιλελευθερισμός» (egalitarian liberalism), δηλαδή η κυρίαρχη τάση των liberals κυριάρχησε πλήρως. Οι πολι-τικοί τους στόχοι ήταν δύο: η προστασία των πολιτικών και ατομικών δικαιωμάτων (κυρίως των μειονοτήτων και των ασθενών πληθυσμιακών ομάδων) και η δόμηση του κράτους προ-νοίας.

Θα συγκρουστούν με τους συντηρητικούς επιδιώκοντας τον πρώτο στόχο, πολύ λιγό-τερο για το δεύτερο. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 η παντοδυναμία των liberals στις Η.Π.Α. θα σηματοδοτηθεί από τρία γεγονότα: (α) την έκδοση της δικαστικής απόφασης Roe v. Wade που, νομιμοποιώντας τις αμβλώσεις, κατοχύρωσε το «δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή» (right to privacy), δηλαδή το κατεξοχήν φιλελεύθερο δικαίωμα του 20ου αιώνα, (β) την έκδο-ση του μνημειώδους έργου του John Rawls, A Theory of Justice, του σημαντικότερου έργου πολιτικής φιλοσοφίας του 20ου αιώνα και ναυαρχίδας του εξισωτικού φιλελευθερισμού, και (γ) τη διακυβέρνηση Nixon η οποία (όπως και εκείνη του Eisenhower) αποδέχτηκε πλήρως το liberal consensus, με αποκορύφωμα το «Είμαστε πλέον όλοι Κεϋνσιανοί!» που αναφώνησε ο ίδιος ο Richard Nixon.

Πολλοί ταυτίζουν τους αμερικανούς liberals με τους ευρωπαίους σοσιαλδημοκράτες. Αυτό αποτελεί λάθος. Ακόμα και στο ιδιαιτέρως πατερναλιστικό οικοδόμημα του John Rawls, η ελευθερία προηγείται απόλυτα της κοινωνικής δικαιοσύνης. Το γεγονός πως ο ίδιος ο Rawls καταλήγει στην πρώτη καθαρά φιλελεύθερη αρχή της θεωρίας του με αφετηρία ένα καθαρόαιμο ωφελιμιστικό κριτήριο (maximin), καθιστώντας έτσι προβληματική τη θεμελίω-σή της, είναι χαρακτηριστικό.

Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι libertarians ανασυντάχθηκαν γύρω από 2-3 περι-θωριακούς κύκλους: τους νέο-αυστριακούς οικονομολόγους (Mises, Rothbard), τον φιλοσο-φικό κύκλο των «ομπζεκτιβιστών» της Ayn Rand και το αντιπολεμικό κίνημα του Βιετνάμ. Ακολουθώντας την παράδοση των libertarians και των paleo-conservatives των αρχών του αιώνα (οι οποίοι αντέδρασαν δυναμικά στην εμπλοκή των Η.Π.Α. και στον 1ο και στον 2ο πα-γκόσμιο πόλεμο ως πιστοί isolationists) κατόρθωσαν να διασπάσουν τη νεολαία του ρεπου-μπλικανικού κόμματος, φέρνοντας κοντά τους μια μεγάλη ομάδα ριζοσπαστικοποιημένων νέων. Η απονομή του νόμπελ οικονομικών το 1974 στον F.A. Hayek και η έκδοση του An-archy, State, and Utopia το 1974 από τον Robert Nozick προσέδωσε στο κίνημα των liber-tarians -πέραν της μαζικότητας- και μια ιδεολογική νομιμοποίηση.
Οι εξελίξεις αυτές συνοδεύτηκαν από παράλληλες εξελίξεις στην κυρίαρχη ιδεολογία στις Η.Π.Α. Η πλήρης επικράτηση της κλασσικής φιλελεύθερης οικονομικής σχολής του Σι-κάγου (εννέα Νόμπελ οικονομικών μέσα σε δύο δεκαετίες) στον ακαδημαϊκό χώρο, η αποτυ-χία του κράτους προνοίας και του κεϋνσιανού μοντέλου και στη συνέχεια η κατάρρευση των σοσιαλιστικών οικονομιών δημιούργησε ιδιαίτερα φιλικές συνθήκες για τις ιδέες των liber-tarians. Όμως η στροφή ήταν καταρχήν πραγματιστική και δευτερευόντως ιδεολογική.

*του Αριστείδη Ν. Χατζή



*Λέκτορας Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών, Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστή-μης (Μ.Ι.Θ.Ε.) του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σχόλια ευπρόσδεκτα στην ηλεκτρονική διεύθυνση: ahatzis@phs.uoa.gr
1.Lewis Carroll. Through the Looking Glass (1871).

2.Μεταφράζεται στα ελληνικά αδόκιμα ως «φιλελευθεριστής». Μπορεί επίσης να μεταφραστεί περιφραστικά ως «ακραίος» ή «δογματικός φιλελεύθερος», αλλά και πάλι η μετάφραση δεν είναι ικανοποιητική. Προσωπικά προ-τιμώ τον όρο αμετάφραστο

3.Όπως επίσης και η δεύτερη αρχή που εισάγει (αρχή της διαφοράς). Κατά τον Δ. Δημητράκο, το difference principle του Rawls αποτελεί ασφαλές κριτήριο διαφοροποίησης των φιλελεύθερων από τους υπολοίπους.

4.Οι neo-conservatives εμφανίστηκαν για πρώτη φορά δυναμικά κατά τη δεκαετία του 1960 με σημαία τον αντι-κομμουνισμό. Σε αντίθεση με τους paleo-conservatives που είχαν αντιταχθεί στην είσοδο των Η.Π.Α. στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο αλλά και στον ανταγωνισμό με την Ε.Σ.Σ.Δ., οι neo-conservatives πίστευαν στη δυναμική αντιπαράθεση με την Ε.Σ.Σ.Δ. Οι δεύτεροι (σε αντίθεση με τους πρώτους) αποδέχονταν το κράτος πρόνοιας και το New Deal. Η ομάδα των νεο-συντηρητικών περιελάμβανε τους καθαρόαιμους συντηρητικούς (όπως ο εκδό-της του New Republic Franck Buckley), αλλά και πρώην liberals που είχαν απογοητευτεί από την εξωτερική πολιτική του Δημοκρατικού κόμματος (Kristol, Podhoretz, Glazer).

5.Εξαιτίας της αντίθεσής τους στον πόλεμο αλλά και έπειτα από τη συμμετοχή τους στην αποτυχημένη αλλά καθοριστική για την εξέλιξη του κινήματός του προεκλογική εκστρατεία του Barry Goldwater το 1964.

6.Είναι χαρακτηριστικό πως ο όρος είναι σχεδόν άγνωστος στις Η.Π.Α., αν κι έχει χρησιμοποιηθεί περιστασιακά για να χαρακτηρίσει τόσο διαφορετικές ομάδες, όπως (α) ο κύκλος των συνεργατών του liberal πολιτικού περι-οδικού The New Republic (β) αμερικανούς πολιτικούς του Δημοκρατικού Κόμματος, όπως οι Bill Clintοn, Al Gore, Dοuglas Wilder και Paul Tsοngas, στα προεκλογικά προγράμματα των οποίων υπήρχε μία σαφής προτί-μηση στην ελεύθερη αγορά σε σχέση με παλαιότερους υποψήφιους προέδρους του ίδιου κόμματος, (γ) φιλελεύ-θερους διανοούμενους που αποδέχονται τον ρόλο του κράτους ως ρυθμιστή της αγοράς και προστάτη των ασθε-νέστερων (κατά ταξινόμηση που οφείλεται στον Jeffrey Friedman, καθηγητή στο Harvard και εκδότη του περιο-δικού Critical Review), κτλ.


Ενδεικτική βιβλιογραφία
Για περαιτέρω διερεύνηση του θέματος, θα μπορούσε κάποιος να ξεκινήσει από μια καλή ει-σαγωγή στην πολιτική φιλοσοφία. Χρήσιμη είναι η μονογραφία του John Gray, Liberalism (Minneapolis, University of Minnesota Press, 1995, 2nd ed.). Το έργο του John Rawls αποτε-λεί την εντυπωσιακότερη και του Cass Sunstein την πλέον πραγματιστική εκδοχή του εξισω-τικού φιλελευθερισμού. Βλ. ιδίως Cass Sunstein, Free Markets & Social Justice (New York: Oxford University Press, 1997). Για τον libertarianism προτείνω την κλασική μελέτη του Norman P. Barry, On Classical Liberalism and Libertarianism (New York: St. Martin’s Press, 1987) αλλά και το έγκυρο A Dictionary of Conservative & Libertarian Thought, Nigel Ashford & Stephen Davies, eds. (London: Routledge 1991). Τέλος, ίσως σας φανεί χρήσιμο και το άρθρο μου «Εισαγωγή στις Σύγχρονες Φιλελεύθερες Τάσεις στην Πολιτική και Νομι-κή Θεωρία», στο Περί Φιλελευθερισμού, επ. Χρήστος Ζαχόπουλος (Εκδ. Ι. Σιδέρης, 2002), σσ. 93-127.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Google+ Badge